ԿԱՐՃ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԽԱՆ ԱՎԱՆՅԱՆ

Ներկայացված է Արմավի մրցույթին...

 

ԹԶԵՆԻՆ

 

Իմ քաղաքում, որտեղ ապրում եմ՝ շենքերի, տների կտուրներից կաթիլ առ կաթիլ ծորում է ատելություն ասվածը: Ամենուր մարդկանց կույտերից փչում է գարշահոտ: Վաղու՜ց, շատ վաղուց հուսահատությունից նրանց խիղճը մաշվել է: Հողին աճող խոտը լղոզվում է ցեխի հետ, այն կանաչությունը, որը գարնան ավետաբերն է, բուրում է թունավոր խոտի բուրմունքով: Անձրևից գորտերի կյանքը սկսում է եռալ, իրենց կվկվոցով լուրեր են տարածում օձերի մոտալուտ գալու մասին:

Մեր թաղամասում տները կանանց նման քիթ քթի տված կարծես բամբասում են, թե ում տանը ինչ է եփվում, թե քանի անգամ է օրեկան հարևանի ամուսինը ծեծում իր կնոջը: Ասֆալտապատ փողոցում տղամարդկանց հոտը ագահ աչքերով նկարում է կանանց թղթի վրա` իրենց բոլոր բարեմասնություններով: Ես սիրում եմ իմ քաղաքը ատելությանս հավասար…

Մեր բակի ասֆալտին լայն, կլոր անցքեր էին բացել հորս հրամանով, ծառեր էին տնկել երևի չեմ հիշում մեկ կամ երկու հատ, այդ ժամանակ ես չորս տարեկան էի: Տարիների ընթացքում ծառերը աճեցին, փակելով հարևանի տեսադաշտը դեպի մեր տուն: Ծառերից ամենամեծը, փարթամը տանձենին էր, նրա կողքին խնձորենին: Մենք էլ մեծացանք ծառերի հետ: Հայրս ասում էր`

- Ապա կանգնի՛ր ծառի կողքին, տեսնենք ծառն է հասակ առել թե դու:

Սկզբից ծառն էր հասակով, հետո էլի ծառը, ես, հետո ծառը ու էլի ծառը: Բակի սև, քոթոթանման շունը, նապաստակների տնակները, հասակ առնող ծառերը հորս ներկայությունն էին հիշեցնում: Հիշում եմ, երբ մոտալուտ էր ձմեռը, փայտը դասավորում էինք սայլակին՝ ես, եղբայրս ու հայրս ու շարժվում դեպի փայտի պահեստը: Սայլակի երկու կողմից ես ու եղբայրս բռնում էինք, իսկ հսկա հայրս իր վրա էր վերցնում ծանրությունը, քշելով հասցնում պահեստարան: Երկրորդ պատմությունը, որ հիշում եմ հորիցս հարևանի նշանդրեքին մասնակցությունն էր, կարմիր ժապավեններով փաթեթավորված սկուտեղները, ես` սպիտակ զգեստով հորս ձեռքը բռնած…

Տարիները թերթվեցին, ծառերը չորացան մեկը մյուսի հետևից: Տանձենուն փոխարինեց թզենին` իր ճոխ սաղավարտով: Ամեն գարնան այցով հարևանի բակն ու տունը փակում էր լայնաականջ տերևներով անշան կետ չթողնելով հարևանից: Թզենին իր հետ ատելություն էր սփռում…

Այսօր աշնան վերջին օրն է, վաղվանից ձմեռվա վերմակը կծածկի այս մելամաղձոտ քաղաքը: Բանաստեղծություններս կգրվեն փակագծերում, ինչ–որ մի օր թզենին մեզ կտեղադրի իր կանաչ փակագծերում:

 

 

ԻՄ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ ՏԱՓԱԿ ՍԱՐԸ

 

Աշնան սկիզբ էր: Բերքահավաքի ժամանակ: Ամեն գարնան վերջին, աշնան սկզբին սկսվում էր խաղողահավաքը: Խաղողահավաքը մեզ համար տոն էր. Սրտի թրթիռով սպասում էինք ոսկեգույն, կախ ընկած գիլեքի համտեսմանը: Նրանց վրա շորորալով քայլում էր արևը` հետևից թողնելով իր տաքությունը. Ամեն ողկույզ, ասես, նոր ձուլված ոսկի լիներ: Դասերս թողեցի, վազեվազ ընկա մեքենայի թափքի մեջ: Սլացանք խորդուբորդ, քարքարոտ արահետով, կեսից ավազը վեր կացավ, մառախուղ կապեց. ո՛չ մեքենայի առաջն էինք տեսնում, ո՛չ հետևը: Հետո մի աներևակայելի տեսարան բացվեց` երևացին արևածաղիկներն ու գարու երկարաձիգ հասկերը: Մեքենան կանգնեցրինք հենց արտերի պռնկին ու ոտքով քայլեցինք դեպի խաղողի այգիներ: Մեր այգու դիմաց նա էր` “Խյարմանթափը” կամ Տափակ սարը: Էդ սարում էին իմ տատ ու պապերն անցկացրել իրենց մանկությունն ու երիտասարդության ջինջ օրերը: Էդ սարում էր բաբոյի ամուսին Մաթևոսը հրաժեշտ տվել ծաղկավոր շրջազգեստ հագած երկարածամ Վարդուշին ու պատերազմ գնացել: Երևի էդ սարի քամին էր Մաթևոսի սև թուղթը տուն բերել ու սևացրել Վարդուշի սիրտը: Էդ սարի փեշերից էր տատս բանջար քաղել ու թանահամ կարագի մեջ տապակել, որ երեկոն գա, պապս դաշտից տուն մտնի, հացի սեղան նստեն: Էդ սարի տակ էր պապս տնկել իր խաղողի ոսկեձույլ այգին` մեր ընտանիքի ամենասիրուն ժառանգությունը: Առվի քչքչոցից հասկացա, որ հասելենք: Էդ քչքչոցի մեջ լսում էի նրա անուշ, խրթխրթան ձայնը.

-Բլենիք ջան, Տափակ սարի կատարն արդեն տաքացելա, հաղուղը հսնումա, քիչ էլ համբերեք: Հաղուղն էլ որ հասավ, հացը տուն կգա իրա ոտով:

Բոլորն այգի մտան... Մի քամի ինձ անընդհատ հետ էր կանչում: Տափակ սարի քամին էր: Աներևույթ կանչն ինձ հանգիստ չէր տալիս: Գնացի, նստեցի սարի ստորոտին, երևի էն քարին, որի վրա հանգստացել էր բաբոն: Տափակ սարը երազանքի սար էր` մեր տան նեղ ու լայն օրերի վկա սարը: Ուզեցի կատար բարձրանալ, շոշափել արևի ջերմությունն ու մի բուռ արև բերել այգու համար, որ խաղողն ազնվանա ու տատի հոտով լցվի: Խաղողահավաք էր: Այդ տարի բերքնառատ էր: Արկղները հերթով մեքենայի թափքում դասավորեցինք, մաքուր կտորներով ծածկեցինք, մենք էլ նստեցինք արկղերի կողքին ու հետ եկանք: Խաղողն եկավ, սարը մնաց: Խաղողը որ եկավ, ուրեմն հացն էլ ուր որ է տուն կգա:

 

 

ԳՐՔՈՒՄ ԱՊՐՈՂԸ

 

Տասներեք տարի առաջ էր… Բարձրահարկ շենքերի աչքերից գլորվում էին սառցակալած արցունքները: Երկրագունդը պատվել էր անթերի սպիտակով: Արտաշատը խորը քնի մեջ էր, մերթ ընդ մերթ զարթնում էր՝ իրեն սիրողների համբույրներից: Օրը թարթում էր աչքերը, ակնհայտորեն աչքերը լվանալով, հոգնած մարմինը` մեկ-մեկ զարթնեցնելով:

Վերջին ձմեռնամուտն էր, վերջին սպիտակը երջանկության: Վաղը նույնպես այն դեկտեմբերի քսաններից է՝ առանց նրա:

 …Մասիսը չէր երևում, թաքնվել էր ամպերի ետևում: Տեղ-տեղ սառցակալած փողոցում դուրս պրծած ծառերի վրա այնքան ձյուն էր նստել հաստ վերմակի պես, այնքա՜ն փափուկ՝ իմ բամբակե անկողնու նման:

2005 թվականի դեկտեմբերի 20-ն էր: Մեր բակում նոր սեփական տուն էր գնել Լիլիթի ընտանիքը: Հարևանների հետաքրքրությունը մեծ էր իրենց բակի նոր բնակիչների նկատմամբ: Ես ու ընկերս բակում ծխում էինք, խոսում տարբեր թեմաներից: Հեռվից երկու չքնաղագույն, բարձրահասակ աղջիկներ շորորալով քայլում էին: Նրանք մեզ չէին նայում: Տղայական հնարքների դիմելով փորձում էի ուշադրություն գրավել, արժանանալ գոնե մի հայացքի, սակայն ապարդյուն: Երբ նրանք մեզ անցան, մենք գնացինք նրանց ետևից: Մի քանի քայլից արդեն պարզ երևում էր նրանց ուղղությունը: Չէի կարող թողնել, որ հեռանան: Վարկենական մի միտք պայծառացավ գլխումս՝ կանգեցնել նրան ամեն գնով: Արագորեն ձյուն հավաքեցի և սյուռելիստական ձնագունդ սարքելով շպրտեցի նրա կողմը: Լիլիթը կանգնեց: Նրա աչքերից սկսեցին գլորվել մանկան արցունքները.

-Հոգի՜ս, խնդրում եմ ների՛ր, մի՛ լացիր, փոքրիկս:

Նրա լռությունը ստորացնում էր հոգիս, դարձնում ինձ աշխարհի վերջին անխիղճը: Նա անխոս հեռացավ: Այնպիսի զգացում էր, կարծես իմ էությունն աղճատվել էր ու մասերի բաժանվել: Նա գնաց, իր հետ տանելով էությունս, հոգուս թրթիռը: Մարդկանց վրա երբեմնի սարսափ տարածող այն տղան, հիմա սկսեց մտածել միայն նրա մասին: Ամենուրեք նա՛ էր, ամենուրեք նրա բաց շականակագույն, մանկան աչքե՛րն էին: Թվաց՝ ժամանակը կանգ էր առել:

…Նրա մորաքրոջ տղայի միջոցով փոխանցեցի մեր առաջին նամակը:

-Խնդրում եմ ների՛ր, հոգիս, արի հանդիպենք՝ խոսենք:

Փոխադարձ նամակում նա գրել էր.

-Ես չեմ նեղացել, պետք չէ հանդիպել:

-Ինչպե՞ս թե պետք չէ, հոգի՜ս: Անհրաժեշտ է հանդիպենք, վերադարձրու իմ էությունը:

Վերջապես նա համաձայնեց հանդիպել:

Դեկտեմբերի 22-ն էր, ձմեռային ցուրտ օր: Դրսում սառնամանիքը զոմբիացրել էր բնությանը, մարդկանց տեղաշարժը կարծես դանդաղեցված ընթացք էր ստացել:

Ցուրտը՝ մաշկիս վրա, իսկ երակներումս եռում էր նոր ծնված սերը: Մեր տնից իրենց տուն տանող քառասուն մետրը առաջնորդում էր երկրագնդի խորն անդունդը: Քայլում էի, բայց չէի հասնում: Վերջապես տեսա: Նա այնտեղ էր…, դարպասից ներս: Ես մոտեցա ու… Տե՜ր Աստված: Թվում էր կուլ էի տվել աշխարհի բոլոր բառերը: Ո՞ւր էին կորել, անհայտ էր: Տասնյոթ տարեկան չքնաղիս աչքերում էին ծնվում մարդկանց հոգիները: Նրա շականակագույն մազերն ու սլացիկ մարմինը հափշտակել էին հետզհետե արագացող սիրտս զարկերը: Նա երևի նկատել էր ամենը և սկսեց խոսել.

-Ի՞նչ է պատահել, խոսի՛ր…

 -Ես…, ես ինձ չեմ կարողանում ներել, հոգի՜ս,- մի կերպ բառերն արտաբերում եմ ես:

-Եթե ձնագնդով չխփեիր, մենք չէինք հանդիպի…

Աշխարհն իմը դարձավ, ես` նրանը, նա էլ` իմը: Այնպիսի տպավորություն էր, որ աշխարհում մենք մենակ ենք: Սեղմեցի նրան կրծքիս, այտը համբուրեցի, հետո նա եղնիկավարի «որսորդի ճանկերից փախավ» դեպի տուն:

Գիշերն ու ես քայլում էինք բակում: Իմ լռության մեջ նրա զրնգուն ծիծաղն էր: Ամփոփվել էի նրա աչքերում…

Հանդիպում էինք գաղտագողի, թաքցնելով մեր սերը բոլորից: Թաքցնում էինք, որ չտեսնեն ու գողանան: Եվ մի օր նա ասաց.

-Անտառը չի ծաղկի, ծաղիկները չեն բուրի առանց քեզ: Եվ ես չեմ ապրի առանց քեզ: Դու իմ օդն ես: Դու իմ շունչն ես, աշխարհի ամենաթանկն ես…

Այդ օրվանից սկսվեց մեր սիրո «դարաշրջանը»: Բաժակի մեջ լցնում էի օրերս, խմում երջանկության կենացը: Ո՜վ դու Աստված, սա՛ է հոգևոր ու մարդկային սերը: Գտե՜լ եմ նրան ի վերջո:

Ի վերջո գտել էի:

…Վերջին հանդիպմանն ասաց.

-Հոգի՜ս, գնում ենք Սոչի, եղբորս հարսանիքն է: Կվերադառնամ ու հավերժ քոնը կլինեմ…

Աշխարհը փուլ եկավ: Վախենում էի այս բաժանումից: Մեր ամեն հանդիպումից հետո հրաժարավում էի այն մտքից, որ մի օր հավերժ կբաժանվենք: Եվ այդ օրը…

Հույս ունեի, որ նա շուտով կվերադառնա ու…

…2006 թվականն էր, մայիսի 3-ը: Նրա նման արևոտ մի օր: Ուղևորությունը Երևան- Սոչի: Ուղևորների թվում նաև նա էր…

-Լիլի՜թ, ապրի իմ գրքում, թանկագինս…