ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՏԱՐԱԾԱԿԱՆ ՀԱՄԱՊԱՏԿԵՐՈՒՄ

ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Նկատի ունեմ Արքմենիկ Նիկողոսյանի «Խոսքի տարածություն» գիրքը «Անտարես» հրատարակչությամբ: Հիրավի համապատկեր, քանզի ներկայացված է ամբողջ գրական շարժումը՝ դեմքեր, դեպքեր, դիմաստվերներ, տեսություններ, բանավեճ և այլն: Եվ այն, ինչ ամենից ավելի զարմանք է հարուցում՝ մտքի դինամիկան է, հարցադրումների խնդրառումը, երևույթների ընկալման բազմազանությունն ու բնութագրումների ազատ ու անկաշկանդ ներկայացումը:

Դժվար կամ գրեթե անհնարին է ընդհանուր հայտարարի բերել բոլոր այն հարցադրումները, որ ներկայացվում է գրքի հեղինակի գրականության տարածական ստորաբաժանումներում: Ուստի ես նախընտրում եմ առանձնացնել մեթոդաբանական բնույթի որոշ հարցադրումներ, որոնք առավել բնորոշ են արտահայտում գրականագետի տեսական արգումենտացիան:

Xosqi taracutyun.jpg (94 KB)Դիտենք հենց առաջին հարցադրումը. «Գրքի ֆենոմենն իբրև շրջափուլաստեղծ գործոն Եղիշե Չարենցի պոեզիայում»: Դրույթը արհեստական է, եթե չասեմ սխալ, քանի որ Չարենցի պարագայում գրքի ֆունկցիոնալ ըմբռնումը չի կարող շրջափուլային գործոն լինել: Ավելին, սկսած Գուտենբերգի գյուտից, երբ ձևավորվեց գիրքը որպես իմացական կատեգորիա, առ այսօր իր ֆունկցիոնալ նշանակությամբ այն մնում է անփոփոխ: Համակարգիչն է, որ առաջադրեց կասկածող հարցը գրքի անհրաժեշտության վերաբերյալ: Եվ էականն այն է, որ այս պարագայում անգամ հաստատվում է գրքի անփոխարինելիությունը:

Վերջերս լույս է տեսել առաջադրված հարցին առնչվող մի գիրք՝ թելադրող վերնագրով՝ «Հույս չունենաք, թե կազատագրվեք գրքից»: Դա Ժան Կլոդ Կարիերի հարցազրույցն է հայտնի գրող, մշակութաբան Ումբերտո Էկոյի հետ: Հարցադրումը մեկն է՝ արդյո՞ք համակարգիչը վերջ է դնում գրքին: Պատասխանը նույնպես մեկն է՝ գիրքը մնում է գիրք, և միանշանակ է նրա իմացական ֆունկցիան: Այնուհետև գիրքը դիտվում է ամենատարբեր հարաբերություններում ու կապակցություններում՝ գիրքը և ընթերցողը, կարդացած ու չկարդացած գիրքը, գիրքը և հեղինակը, գիրքը գրադարանում և առձեռն, և այլն և այլն: Բոլոր պարագաներում դրույթը գրքի ֆունկցիոնալ նշանակության մասին մնում է անփոփոխ, դրույթ, որ ենթակա չէ շրջափուլային ստորաբաժանման:

Ինձ թվում է, որ համակարգիչ-գիրք հարաբերության այդ արծարծումն է գաղափար հուշել Նիկողոսյանին շրջափուլային անցումներ նշմարել գրքի վերաբերյալ Չարենցի պոեզիայում առկա ասույթներում: Սակայն հոդվածագրի ապացույցները սոսկ վերագրումներ են՝ ֆորմալ տրամաբանությամբ: «Գրքեր կան, որ խոժոռ են ու խստադեմ», «Չարենցը գիրք հասկացությունն ընկալում ու մեկնաբանում է ոչ միայն իր բովանդակության (տեքստի), այլև, նույնիսկ նախևառաջ, պոլիգրաֆիական թեկուզև ամենապարզունակ հատկանիշների (տպագրություն, կազմ և այլն) համատեքստում», «Հազար ու մե գիրք կարդացի – խելացի գիրք չտեսա», «Չեմ մոռանա աղոթք դարձած երկաթագիր գրքերը մեր», «Առաջին հայացքից հակասական վերաբերմունք ցուցանող այս կիրառումներն իրականում պայմանավորված են մի կողմից գիրք հասկացության Չարենցի ընկալած բազմագործառնականությամբ (ֆունկցիոնալությամբ), մյուս կողմից՝ «Տաղարանի» հոգեվիճակային կամ Խորեն Սարգսյանի ասած, պատկերային-առարկայական շարժման տրամաբանությամբ». «Չարենցի՝ գրականագիտության մեջ «ֆուտուրիստական» կամ «ձախ մոլորությունների» շրջան ձևակերպված ստեղծագործական փուլը փոքր ինչ առկախեց նրա պոեզիայի՝ գրքի ֆենոմենի ներկայացման ներստեղծաբանական զարգացումները». «Թե՛ Երեքի դեկլարացիան, թե՛ այդ շրջանում Չարենցի գրած տեսական հոդվածներն ու հրապարակային ելույթները («Ինչ պետք է լինի արդի հայ բանաստեղծությունը», «Երկու աշխարհի սահմանագծում» և այլն) վկայում են, որ Չարենցը ձգտում կամ փորձում էր սկսել սկզբից: Գուցե այդ տրամաբանությամբ է, որ Չարենցը գիրք հասկացության կիրառումներում կրկին վերադառնում է իր սկզբին՝ թողնելով «Տաղարանով» հաղթահարած ներքին տաբուն: Այսինքն՝ կրկին գիրք բառի իսպառ բացակայություն, «երգ», «երգեր», «երգերս», «տող», «տողեր», «տողերս»-ի առատություն և այլն: Այս, և այս կարգի բնագրային մեջբերումներն ու մեկնաբանությունները, ինչպես նաև «Էպիքական լուսաբաց»-ի և «Գիրք ճանապարհի»-ի նույնաբան մեկնաբանությունները, ֆորմալ տրամաբանությամբ կառուցված վերագրումներ են և ոչ մի առնչություն չունեն գրքի ֆունկցիոնալ նշանակության «շրջափուլաստեղծ գործոնի» հետ:

Հոդվածի հեղինակը փաստերն այնպես է դասավորում, որ կարծես Չարենցը հստակ ծրագիր է կազմել գրքի տեսության վերաբերյալ, մինչդեռ առաջադրված արգումենտները՝ գիրք բառի օգտագործում, կամ չօգտագործում, գրքի բովանդակության, որակի, գրքի փոխարեն տող կամ երգ օգտագործելու ազատությունը որևէ առնչություն չունեն գրքի՝ որպես իմացական կատեգորիայի ֆունկցիոնալ նշանակության հետ:

Վիճելի է նաև «Հակոբ Օշականի ֆենոմենը» հոդվածը: Միակ փաստարկը, որ Նիկողոսյանը ներկայացնում է որպես անառարկելի դրույթ, Օշական-քննադատի անքննելի մեծությունն է: Հիմունքը «Համապատկեր արևմտահայ գրականության» բազմահատոր աշխատությունն է, որը հիրավի բացառիկ անզուգահեռ երևույթ է հայ գրականագիտության պատմության մեջ: Դա իրոք այդպես է: Բայց դա բոլորովին չի նշանակում, թե Օշականը վերջակետ է դնում հայ քննադատական մտքի զարգացմանը և թե նա վեր է ամեն կարգի քննադատական վերապահությունից: Ավելին, Արքմենիկը հարցն այնպես է շեշտադրում, թե «հայրենի գրականագիտության» մեջ Օշականի «սխալ ու վիճելի ձևակերպումների ու դատողությունների» քննադատության պարագայում անգամ ի հայտ է գալու «գրականագիտական մակարդակների մեծ տարբերություն, բնականաբար, Օշականի օգտին» (25):

Փաստարկելով Թումանյանի մասին Օշականի բացասող կարծիքը` Արքմենիկը փորձում է երևույթը բացատրել յուրովի, ի արդարացումն Օշականի, որպես թե «դա երկու մեծությունների հանդիպադրում էր, որը պետք է վերլուծվեր ըստ պատշաճի. գեղագիտական - ստեղծաբանական - մշակութաբանական պարագրկումներով» (29): Իրականում պետք է բացատրել, բայց և ուղղակի ասել, որ Օշականը սխալ հայացք է պարտադրել Թումանյանի, Իսահակյանի, Չարենցի գնահատության հարցում: Անհրաժեշտ է ելակետային նշանակությամբ ընդունել, որ Օշականը հայ գրականությունը դիտում է համաեվրոպական չափանիշների տեսանկյունից, և այս իմաստով որոշակի ընդգծում ունի վերապահությունն ու թերակարծությունը հայ գրողների ու գրականության արժեքաբանության վերաբերյալ: Այս իմաստով Օշականը մի էական իմաստով կաշկանդել է հայ գրականագիտական մտքի ազատությունը ազգային գրականության արժեքների բացահայտման խնդրում, քանի որ անվերապահ էր կուռքի վետոն: Պետք է հաղթահարել սահմանը, և ինչպես սփյուռքահայ անվանի մտավորականն է նկատում, ճշմարտությունը գերադասել «հեղինակությունների» կարծիքից և հայ գրականագիտական միտքը ազատել օշականյան «հարթենքի» վրիպումներից (Ա. Անդրեասյան. Խոհեր, 1961, էջ 67):

Ի զարմանս Նիկողոսյանի, պիտի ասեմ, որ հայրենական գրականագիտական միտքը առավել արմատականորեն դրեց Օշականի վերագնահատության հարցը, քան սփյուռքի անդրադարձները, և դա ոչ միայն չկաշկանդեց գրականագիտական մտքի առաջընթացը, այլև խթան հանդիսացավ հետազոտական նոր որոնումների: Համենայն դեպս, Ջրբաշյանը, Թամրազյանը, Աղաբաբյանը և այլ գրականագետներ իրենց ուսումնասիրություններում հիմնավոր փորձեր են կատարել գրականության տեսության ու պատմության գիտականացման ուղղությամբ, քան կարող էր պարտադրել Օշականի մեթոդաբանությունը: Ինչ վերաբերում է իմ անդրադարձներին Օշականի գրականագիտական հայացքներին, ապա իմ գլխավոր նպատակն է եղել բացահայտել Օշականի տպավորապաշտական մեթոդի վերլուծական սկզբունքներն իրենց հակասականությամբ, խորապես դրական կողմերով ու ասույթների վրիպումներով, հատկապես բանավիճական դրվածքով, և ցույց տալ նրա պատկերացումները հայկական ռոմանտիզմի գնահատության հարցում: Վերջապես, ցանկալի կլիներ, որ հոդվածի հեղինակը Օշականի ֆենոմենը դիտեր իր ժամանակի մեջ. «Համապատկերի» հայտնությունից անցել է շուրջ յոթ տասնամյակ, որի ընթացքում շատ բան է փոխվել աշխարհում՝ էկոլոգիական, տիեզերաբանական, աշխարհաքաղաքական, սոցիալաբանական, մարդաբանական, այդ թվում նաև գրական, գեղագիտական հայացքներ ու մեթոդներ:

Քանի որ խոսք եղավ ֆենոմենոլոգիայի մասին, պատեհ եմ գտնում առաջադրել երկու նկատառում՝ Աղասի Այվազյանի «Պարականոն ավետարանի» և Լևոն Խեչոյանի ֆենոմենի վերաբերյալ: Աղասի Այվազյանի «Պարականոն ավետարան»-ի, որ նույնն է նրա ֆենոմենի բնորոշումը Արքմենիկը առնչում է գրողի հրատարակած երկհատորյակների կազմույթին (երկերի ընտրությանը): Թերևս, սակայն կարծում եմ, որ գրողի պարականոն ավետարանի բնորոշման հիմունքը ամենից առաջ նրա մշտական հիշեցումն է, որ «Ես էսթետ» եմ, այսինքն գրողի ընկալմամբ մարդը ոչ թե սոցիալական կատեգորիա է, այլ՝ էսթետիկական: Ահա թե ինչու պատմահասարակական ֆորմացիաների փոփոխության պարագային, Այվազյանի ստեղծագործությունը «գաղափարապես» էական տարբերություն չի գծում, և անցումը միանգամայն ներդաշնակ է: Ապա նաև, որ Այվազյանի պարականոն ավետարանի ոգեկոչող սկզբունքը ներգոյն է, որ յուրատեսակ միթոս է, ճակատագիր, նախաստեղծ ու անշրջանցելի: Ահա այդ միտումն է, որ մարդու էության մեջ իրականի ու երազ-անիրականի հանգույցում առաջ է բերում «անհասկանալի մի կռիվ, անտրամաբան մի վիճաբանություն, որոնք պատճառ ու նպատակ չունեն, սակայն կասեցնել ոչ մի կերպ չէր հաջողվում»: Դա պայքար է դրսի և ներսի (ներգոյի) միջև, միջինը չկա, ուրեմն և չկա փրկություն, մնում է Աստծո լույսը ունայնության մասին, որ «կամուրջ է դրսի և ներսի միջև»: Այսպես է գոյավորվում մարդը Այվազյանի պարականոն ավետարանում:

Գրեթե նույն սկզբունքով է դիտված նաև Լևոն Խեչոյանի ֆենոմենը՝ երկերի ժամանակագրություն և ժողովածուների կազմույթ: Ինձ թվում է, որ Խեչոյանի ֆենոմենը ստեղծագործական մի բարդ անցում է ուղենշում, որը արտացոլում է նրա երկերի ժամանակագրությունը: Դա տոհմի կազմավորման բանահյուսության առասպելի փոխաձևումն է սոցիալական իրականության ողբերգական կացության, և ի վերջո կեցության փիլիսոփայական լուծմունքը տիեզերական բանահյուսությամբ: Իմ այս դիտարկումները ոչ թե Նիկողոսյանի ֆենոմենոլոգիական սահմանումների բացասումն են, այլ դրանց լրացումը:

Ասեմ, որ «Խոսքի տարածություն» գրքում հարցադրումների գրականագիտական դրվածքով հատկապես առանձնանում են «Դասական տարածություն» և «Դիմանկարի տարածություն» բաժինները: «Դիմանկարի տարածություն» բաժնում ուշագրավ է «Ասացող երկրի Ars Poetika-ն» հոդվածը, որպես Հրաչյա Թամրազյան-բանաստեղծի դիմանկարի ուրվագիծ: Հրաչյա Թամրազյանի գրական մուտքը ավելի գիտությամբ եղավ, քան բանաստեղծությամբ: Բայց ստեղծագործում էր նաև բանաստեղծը, ու թեև աննկատ չէր մնում քննադատությանը, այնուամենայնիվ փոքր ինչ անորոշ էր մնում նրա պոետական «տեղայնությունը»: Ելակետ ունենալով վերջին երկու ժողովածուները՝ «Ասացող երկիր» և «Ars poetika», Նիկողոսյանը հանգամանորեն վերլուծում է Թամրազյանի պոեզիայի «բովանդակային-տարածական և ձևային-կառուցվածքաբանական» սևեռակետերը, բարդ որոնումները և հաստատում նրա տեղը արդի հայոց բանաստեղծության համապատկերում: «Ահա բանաստեղծական զարգացման այս ընթածիրի վերլուծությունը,- եզրակացնում է Նիկողոսյանը,- բերում է համոզման, որ Թամրազյանի պոեզիան գոնե սեփական ստեղծագործական համակարգի պարագծում հասել է հանգրվանային վիճակի» (83):

Այս համադրության մեջ մեթոդաբանական առումով անստույգ եմ համարում Հովհաննես Գրիգորյանի դիմանկարի ուրվագիծը: Անստույգ եմ համարում Հովհաննես Գրիգորյանի պոեզիայի ստորաբաժանումը նախաերկրաշարժյան և հետերկրաշարժյան շրջանների, որոնք տողանցվում են ժողովածուների ժամանակագրական հատվածներով: Առավել անստույգ եմ համարում վերլուծության եղանակը՝ ստեղծագործության տրոհումը ըստ մոտիվների՝ բանաստեղծության ընդդիմություն, պարոդիկ կերպընկալում, հայրեներգություն, սիրերգություն: Սա իհարկե դյուրին է դարձնում Հովհաննես Գրիգորյանի պոեզայի բովանդակային իմացությունը, սակայն անցման ստորոտներում անէանում է Հովհաննես Գրիգորյանական բանաստեղծության փիլիսոփայությունը:

Նիկողոսյանը փորձում է արդարացնել վերլուծության այս եղանակը, դիտելով, թե «արդի մեկ այլ բանաստեղծի պարագային այս կարգի հարցադրումը թերևս անբնական դիտվեր», սակայն Գրիգորյանի պոեզիայում այնքան շեշտված են «անձնական դրդառիթները (հոր մահը, Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժը)», ինչպես նաև «երևույթների բացառապես անձնական փորձընկալումները» (հայրենասիրության, սիրերգության ընկալումները)», որ «առաջացրել են միայն իրեն հատուկ փուլեր, որոնք ընդհանրացնել ընդհանուր գրաբանական դաշտի պարագծում, անհեթեթություն կլիներ» (56):

Անբացատրելի եմ համարում նման դատողությունը, քանզի Արքմենիկ Նիկողոսյանի մտահղացումը ավելի հակված է բացահայտելու էութենականը, քան երևութականը, այլապես ճշգրիտ կլիներ դիտարկումը, որ «անձնական դրդառիթները» առավելապես հիմք են տալիս հայտնաբերելու Հովհաննես Գրիգորյանի պոեզիայի փիլիսոփայությունը, որպիսին առկա է բանաստեղծի հետմահու՝ «Նոր տողից» ընտրանիի մասին գրած գրավիչ հոդվածում:

Եվ այսպես, խոսքի տարածությունը շարունակության մեջ ներառում է գրախոսություններ, տարեկան տեսություններ, բանավեճ և այլ կարգի գրառումներ, որոնք համատեղում են հեղինակի մեկնությունները գրական շարժման այլևայլ երևույթների մասին, գրական ընթացքը՝ գրողների, երկերի, ժանրային տեսությունների ուրույն ընկալումները և այդ ամենի մեջ «Ափսոս գրաքննադատությունը» հոդվածը, որը տակավին հնչում է անկման հասկանալի կամ անհասկանալի արձագանքով: Արտահայտությունը Հրանտ Մաթևոսյանինն է 90-ականների սկզբին, երբ սոցիալ-հասարակական ֆորմացիայի փոփոխության հետ փլուզվեց «պրոֆեսիոնալ գրաքննադատության իշխող բարձունքը», կորսվեցին համակարգն ու «շկոլան» և գիտական մտքի ռեժիմը: Մեկնությունը միանգամայն ճշգրիտ է տեսականորեն, իսկ որպես բարելավման գործնական միջոց առաջադրվում է պետականորեն նպաստելու գործոնը: Արքմենիկը վերապահությամբ է ընդունում Մաթևոսյանի տեսակետը և բանը հանգեցնում է գրական կենցաղավարության արատավոր երևույթներին՝ անառողջ մթնոլորտ, անձնական հարաբերություններ, միջակությունների առաջամարտիկություն, ֆեյսբուք և այլն: Իսկ թե ինչու այսպես ստացվեց, մնում է անպատասխան: Եվ այնուամենայնիվ Արքմենիկը «մի փոքրիկ լավատեսություն» ունի, թե ի վերջո «վաղվա մեր ընդհանուր գրական դաշտի գիտակցությունը» պայմանավորելու է «ճահճից դուրս գալու ճիգն ու ջանքը»:

 

2017